خانه دانستنی ها تولید اولین فولاد ضدزنگ توسط ایرانیان باستان

تولید اولین فولاد ضدزنگ توسط ایرانیان باستان

۰
1
تاریخچه صنعت فولاد ضدزنگ به اوایل قرن نوزدهم بازمی‌گردد، اما پژوهش جدید نشان می‌دهد که آلیاژهای مشابهی ۱۰۰۰ سال قبل در ایران تولید می‌شده است.
فولاد ضدزنگ

ایرانیان باستان ۱۰۰۰ سال پیش فولاد ضدزنگ تولید می‌کردند

تصور می‌شود که فولاد کروم که از آن معمولا با عنوان فولاد ضدزنگ یا «استنلس استیل» نام برده می‌شود، نوآری مربوط به قرون اخیر باشد، اما شواهد جدید نشان می‌دهد که ایرانیان باستان در حدود ۱۰۰۰ سال قبل از نمونه اولیه‌ای از این آلیاژ استفاده می‌کردند. همین موضوع نیز موجب شگفتی باستان‌شناسان شده است. ادامه این مطلب را در مجله دلتا بخوانید.

فولاد ضدزنگ یا فولاد کروم

بر اساس پژوهش جدیدی که در نشریه علمی «علوم باستان‌شناسی» منتشر شد، ایرانیان از اوایل سده یازدهم میلادی (اواخر سده چهارم خورشیدی) در کوره‌های آهنگری خود آلیاژهای فولاد کروم به‌دست می‌آوردند. از این فولاد باستانی احتمالا برای ساخت شمشیر، خنجر، زره و سایر مصنوعات استفاده می‌شده است. بااین‌حال، این فولاد باستانی حاوی مقادیری فسفر نیز بوده که موجب شکنندگی آن می‌شد.

دکتر راحیل علی‌پور، باستان‌شناس از کالج دانشگاهی لندن، انگلستان که پژوهش اخیر را انجام داده در مکاتبه‌ای با Gizmodo در این خصوص گفته است که این فولاد بوته‌ای که در چاهک تولید می‌شد، حاوی حدود ۱ تا ۲ درصد کروم و ۲ درصد فسفر بوده است.

باستان‌شناسان و مورخان تا همین اواخر کاملا مطمئن بودند که فولاد کروم (با کروم اشتباه گرفته نشود) اختراعی متأخر بوده است. درواقع، فولاد ضدزنگی که حالا می‌شناسیم، در قرن بیستم ابداع شده و حاوی کروم بسیار بیشتری از فولاد ساخت ایرانیان باستان است. علی‌پور نیز با اشاره به همین موضوع عقیده دارد که فولاد کروم ایرانیان باستان، ضدزنگ به آن معنایی که می‌شناسیم نبوده است.

فولاد ضدزنگ در ایران باستان

علی‌پور و همکارانش در پژوهش خود نوشته‌اند، مقاله جدید، اولین شواهد از افزودن آگاهانه (ماده معدنی) کروم و به‌احتمال‌زیاد کرومیت به فولاد و درنتیجه ساخت فولاد با کروم پایین است. ترجمه نسخ خطی ایرانی، پژوهشگران این تیم را به محوطه باستانی چاهک (در جنوب استان یزد) رساند. چاهک قبلا قطب مهمی برای تولید فولاد بوده و تنها محوطه‌ باستان‌شناسی در ایران است که قبلا شواهدی از فولاد بوته‌ای از آن کشف شده که در آن آهن به‌همراه سایر مواد معدنی و آلی به بوته‌های آهنگری افزوده می‌شده است. در این روش، بوته مهر‌ و لاک‌شده در کوره گذاشته شده و ذوب می‌شدند و پس از خنک‌شدن، قالب ریخته‌گری با شکستن بوته برداشته می‌شد. این روش در میان بسیاری از فرهنگ‌های دنیا از جمله وایکنگ‌ها نیز از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است.

نسخه خطی که در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفت، کتاب «الجماهر فی معرفه الجواهر» نوشته ابوریحان بیرونی، دانشمند برجسته ایرانی نیمه دوم قرن چهارم و اوایل قرن پنجم خورشیدی بود که در آن به‌صورت مفصل به سنگ‌های گران‌بها و فلزات و آلیاژهای فلزی پرداخته شده است. در این کتاب، دستورالعمل‌هایی برای ساخت فولاد بوته‌ای ذکر شده، اما در آن از ترکیبی مرموز به‌نام «روسختج (روسخته)» نام برده شده که پژوهشگران عقیده دارند همان کرومیت باشد.

فولاد ضدزنگ ، ابوریحان بیرونی

حفاری‌های انجام گرفته در محوطه چاهک نیز پژوهشگران را به سرباره‌ای از فولاد بوته‌ای (تفاله‌هایی که پس از جداسازی فلز باقی می‌ماند) رساند. تاریخ‌گذاری رادیوکربن این یافته‌ نشان داد که قدمت آن به سده‌های ۱۰ تا ۱۲ میلادی (چهارم تا ششم خورشیدی) می‌رسد. پژوهشگران سپس از میکروسکوپ الکترونی روبشی برای تجزیه‌وتحلیل نمونه‌های به‌دست‌آمده بهره برده و موفق به یافتن ردپای سنگ معدنی کرومیت در این سرباره شدند. سرانجام تحلیل‌ ذرات فولاد موجود در سرباره‌ نشان داد که فولاد بوته‌ای چاهک حاوی ۱ تا ۲ درصد کروم است.

آثار ساخته شده از فولاد بوته‌ای ایرانی زیادی در موزه‌های مختلف جهان یافت می‌شود و قبلا می‌دانستیم که فولاد بوته‌ای برای ساخت سلاح‌های تیز و برنده (همچون تیغه‌های شمشیر و خنجر)، زره و ابزارآلات دیگر به‌کار می‌رفته‌ است. همچنین در اسناد تاریخی مکررا از چاهک به‌عنوان محلی برای ساخت شمشیر و خنجر یاد شده است. بااین‌حال، در این گزارش‌ها عنوان شده که این سلاح‌های‌ (ساخت چاهک) به قیمت بسیار بالایی فروخته می‌شدند، ولی زودشکن بوده و خیلی زود نیز ارزش خود را از دست دادند.

بیشتر بخوانید: برای مطالعه بیشتر در زمینه باستان‌شناسی مقاله «تابوت‌دان‌های ۲۵۰۰ ساله در سقاره مصر» را بخوانید.

بیشتر ببینید در دانستنی ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

همچنین بخوانید

مسیریابی کوسه در اقیانوس

چیزهای زیادی در مورد کوسه ها وجود دارد که ما نمی دانیم، برای مثال ما درباره مسیریابی کوسه …